Eğimli arazide damlama sulama için önce borunun izleyeceği güzergâhın kotları çıkarılır; ardından her bölümdeki çalışma basıncına uygun hat ve damlatıcı seçilir. Basınç dengelemeli, yani PC damlatıcı kullanmak bu hesabı ortadan kaldırmaz. Sulama durduktan sonra aşağıdaki çıkışlardan su boşalması da ayrı incelenmelidir.
Üstte kuru, altta fazla ıslak bir alan gördüğünüzde hemen süreyi artırmayın. Sorun çalışırken oluşan debi farkı mı, yüzeyden aşağı akan su mu, yoksa kapanıştan sonra borunun boşalması mı? Çözüm, bu üç durumu ayırmakla başlar.
Arazinin eğim yüzdesi yerine hangi yükseklikler ölçülmeli?
Yüzde eğimle birlikte su girişinin, hattın tepe ve çukur noktalarının düşey kotları gerekir. Aynı eğim yüzdesi, farklı uzunluktaki iki hatta aynı basınç etkisini oluşturmaz.
Örneğin yatayda 60 metre ilerlerken 3 metre alçalan düzgün bir güzergâhın eğimi %5’tir. Yalnız bu düşey farkın durgun sudaki basınç karşılığı yaklaşık 0,29 bardır; boru boyunca gidilen 60 metreyi basınç yüksekliği sanmayın. Aşağı iniş basınç kazandırırken yukarı çıkış basınç azaltır. Çalışan sistemde buna sürtünme ve bağlantı kayıpları da katılır.
Rain Bird’ün kot ve düşük nokta boşalması açıklaması bu su sütunu ilişkisini anlatır. Örnekteki %5 ve 0,29 bar bir kurulum sınırı veya tavsiye edilen giriş basıncı değildir. Suyu açıp çalışırken ölçmeden, alt ucun basıncını yalnız kot hesabıyla kesinleştirmeyin.
PC damlatıcı hangi durumda dengeleme yapamaz?
PC damlatıcı, belirtilen çalışma basıncı aralığında debiyi düzenler; aralığın dışındaki bütün koşulları düzeltmez. Boruyu aşırı basınçtan koruyan sistem regülatörüyle de aynı parça değildir.
Bu sınırlar modelle değişir. Netafim PCJ teknik belgesinde AS için 0,5–4,0 bar, HCNL için 1,5–4,0 bar çalışma aralıkları ayrı verilir. Bunlar iki ürün örneğidir; başka bir damlatıcıya veya bütün araziye uygulanacak ortak basınç reçetesi değildir.
Kontrol edilecek değer yalnız vana girişindeki basınç değildir. Aynı anda çalışan sistemde yüksek nokta, alçak nokta ve uzak uç da değerlendirilir. Bir nokta seçilen damlatıcının alt sınırının altında veya üst sınırının üzerindeyse hat bölümü, besleme düzeni ya da ürün seçimi yeniden hesaplanmalıdır. “PC aldım, her noktada eşit verir” kabulü yeterli olmaz.
PCJ örneği düz boruya sonradan takılan damlatıcıdır; hazır damlatıcılı borunun iç elemanıyla doğrudan değişim parçası değildir. Hazır boruda da PC seçenek olabilir, fakat önce hangi ürün tipinin kullanılacağı netleşmelidir.
Hatlar yamaçtan aşağı mı, eşyükselti boyunca mı yürütülmeli?
Uygun yerleşim mümkünse laterallerin eşyükseltiye yakın doğrultuda, yamacı enine geçmesi değerlendirilir. Fakat bitki sıraları, erişim ve boru uzunluğu görülmeden her araziye tek yön emredilemez.
Rain Bird XF tasarım rehberi, enine yerleşim ile kot gruplarını ayırmayı kendi ürünleri üzerinden gösterir. Buradaki XFS-CV çizimlerinin yükseklik sınırını başka bir PC borunun garantisi saymayın. Uzun lateral de sadece PC olduğu için sınırsız çalışmaz; doğru ürünün uzunluk tablosu ve besleme şekli birlikte kontrol edilir.
Krokiye her hattın başlangıcını, uzunluğunu ve geçtiği kotları yazın. Tek uzun hat yerine daha kısa bölümler veya farklı besleme noktaları düşünüldüğünde, bunların vana ve ana boruya getirdiği toplam debiyi de yeniden hesaplatın. Üst ve alt alanın ayrı yönetilmesi gerekiyorsa her grubun basıncının izlenebileceği bir düzen kurulmalıdır.
Sulama kapandıktan sonra alt uçtan akan su neyi gösterir?
Kapanış sonrası kısa süreli akış, hattın düşük noktalara boşalması olabilir; doğrudan “PC çalışmıyor” sonucuna varılmaz. Anti-drain özelliği bu evrede suyu tutmaya yöneliktir, çalışma sırasındaki debi dengelemesiyle karıştırılmamalıdır.
Netafim’in PCJ ürün açıklaması anti-drain seçeneklerini ayrıca tanımlar. Ürün ailesinin adını görmek, satın alınan varyantın aynı kapanma özelliğini taşıdığını kanıtlamaz. Kapanma eşiği, açılma koşulu ve tutabileceği su yüksekliği ilgili modelden doğrulanmalıdır.
| Ne zaman? | Gözlem | Bir sonraki kontrol |
|---|---|---|
| Hat dolarken | Bazı çıkışlar diğerlerinden geç başlıyor. | Dolum süresi, hatta hava ve ürünün açılma koşulu. |
| Sulama kararlı çalışırken | Üst ve alt noktalardaki miktar belirgin farklı. | Basınç aralığı, tıkanıklık ve hat kayıpları. |
| Vana kapandıktan sonra | Düşük çıkışlarda akış sürüyor. | Boşalma davranışı, anti-drain seçeneği ve vananın kapanması. |
Tablo tek başına arıza teşhisi koymaz. Özellikle akış kesilmiyorsa, yalnız hat içindeki suyun boşaldığını varsaymayın; vanadan su geçişi de incelenmelidir. Çıkışı tıkamak veya basınç altındaki bağlantıyı sökmek yerine önce su beslemesini güvenli şekilde durdurun.
Kurulum tesliminde hangi denemeler kayda alınmalı?
Dolum, kararlı çalışma ve kapanış ayrı gözlenmeli; basınçla birlikte gerçek damlatıcı miktarları kaydedilmelidir. Yalnız boru sonunda su görmek, bütün kök alanına dengeli su ulaştığını göstermez.
- Planla sahayı eşleştirin: vana numarası, hat güzergâhı, kot grubu ve damlatıcı varyantı kayıtta bulunsun.
- Seçilen modelin filtre ve basınç düzenleme şartlarını kontrol ettirin. Bir üründeki filtre inceliğini bütün damlama ürünlerine taşımayın.
- Hat dolduktan sonra temsilî üst, orta ve alt çıkışlardan eşit sürede su toplayın. L/saat hesabında toplanan litreyi dakika cinsinden süreye bölüp 60 ile çarpın; basıncı ve açık olan diğer hatları aynı kayda yazın.
- Vana kapatılınca hangi noktadan, ne kadar süre akış gözlendiğini not edin. Bu gözlemi çalışma anındaki kap ölçümüyle birleştirmeyin.
Toprak altı uygulamada hava/vakum yönetimi ve temizlik çıkışları da modelin yerleşim talimatına göre planlanmalıdır. PC veya anti-drain etiketi bütün bu parçaların yerine geçmez. Kök bölgesindeki nem dağılımı, yüzey akışı ve birikme ayrıca izlenerek son program belirlenir; yalnız üst taraf kuru diye bütün yamaca daha uzun süre verilmez.
