Çorum’daki bahçenizin bazı noktaları kuru kalıyorsa ortalama sulama miktarı tek başına yeterli açıklama değildir. Aynı ortalama, suyun dengeli dağıldığı bir alanı da birkaç noktanın çok az pay aldığı bir alanı da gösterebilir. Başlık satın almadan veya programı uzatmadan önce bu farkı görünür kılmak gerekir.
Burada kap ölçümlerinin en düşük dörtte birini okuyarak dağılımdaki açığı değerlendireceğiz. Amaç çime günlük dakika reçetesi çıkarmak değil; hangi noktaya neden az su ulaştığını araştırırken yanlış parçayı değiştirmemektir.
Her yere su geliyor görünmesi, eşit dağılım demek mi?
Hayır; püskürtmenin alanı kaplıyor görünmesi, bütün noktaların benzer miktarda su aldığını kanıtlamaz. Colorado State University’nin sulama arızaları açıklaması da dağılım düzgünlüğünün göz kararıyla güvenilir biçimde belirlenemediğini vurgular.
Örneğin başlığın yakınında ıslak görünen çim, iki başlık arasındaki açıklığı temsil etmeyebilir. Kuru yeri görmek değerlidir; fakat yalnız o yere bakmak, başka bir bölümde fazladan su verildiğini saklayabilir. Önce bütün ölçüm noktalarının birbirine göre durumunu görmek, sonra düşük kalan noktaların konumlarına dönmek daha açıklayıcıdır.
Buradaki kap ölçümleri yağmurlama dağılımıyla ilgilidir. Bu örnekleme düzenini damlatıcı çıkışlarının debi ölçümüne doğrudan taşımayın; farklı sürelerle çalışan zonların verilerini de gelişigüzel birleştirmeyin. Karşılaştırılan kayıtların neyi temsil ettiği belli değilse çıkan yüzde de karar verdirmez.
DULQ, en az su alan noktaları ortalamayla karşılaştırır
Alt çeyrek dağılım düzgünlüğü, en az su toplayan yüzde 25’lik grubun ortalamasının bütün ölçümlerin ortalamasına oranıdır. Yüzdeyle yazıldığında DULQ = alt çeyrek ortalaması ÷ genel ortalama × 100 olarak hesaplanır.
New Mexico State University’nin çim sulaması denetim rehberi, ölçümleri küçükten büyüğe sıralayıp en düşük dörtte birini ayrı değerlendirmeyi gösterir. 24 geçerli kayıtta bu grup altı kayıttır. Kapların konum ve ölçüm koşulları sonucu temsil etmelidir; yalnız sayıyı tamamlamak güvenilir denetim sağlamaz.
Sıralama yapılınca nokta kimliklerini kaybetmeyin. “2 mm” değerinin yanında plandaki konumu da kalmalı. En düşük altı kayıt tek bir kenarda toplanıyorsa araştırılacak yer ile alanın çeşitli noktalarına dağılmışlarsa araştırılacak ihtimaller aynı olmayabilir. Yüzde, konum bilgisinin yerine geçmez.
Aynı 6 mm ortalama, iki farklı dağılımı saklayabilir
Aşağıdaki varsayımsal A grubunda ortalama 6 mm olduğu hâlde alt çeyrek yalnız 2 mm alır; DULQ yaklaşık yüzde 33,3 çıkar. B grubu ise aynı ortalamayı matematiksel olarak eşit değerlerle gösterir; gerçek bir bahçede yüzde 100 düzgünlük vaadi değildir.
| Ölçüm grubu | A: eşitsiz dağılım | B: eşit değerli kuramsal karşılık |
|---|---|---|
| En düşük altı kayıt | Her biri 2 mm | Her biri 6 mm |
| Sonraki on iki kayıt | Her biri 6 mm | Her biri 6 mm |
| Son altı kayıt | Her biri 10 mm | Her biri 6 mm |
| Genel ortalama | (6 × 2 + 12 × 6 + 6 × 10) ÷ 24 = 6 mm | 144 ÷ 24 = 6 mm |
| Alt çeyrek oranı | 2 ÷ 6 × 100 ≈ %33,3 | 6 ÷ 6 × 100 = %100 |
A grubunu yalnız “ortalama 6 mm sulandı” diye kaydetmek, altı noktanın açığını örter. Buna karşılık yüzde 33,3 değerini “suyun yüzde 66,7’si boşa gitti” diye yorumlamak da yanlıştır. Bu oran su sayacından kaybolan miktarı, köklerin kullandığı suyu veya tasarruf yüzdesini ölçmez; seçilen noktalar arasındaki dağılım farkını anlatır.
Alt çeyrek ortalaması ile bütün ortalama eşit derecede düşük olabilir. Dolayısıyla yüksek düzgünlük tek başına yeterli sulama yapıldığını söylemez. Genel ortalama sıfırsa bölme tanımsızdır; buradan geçerli bir DU yüzdesi çıkarılamaz.
Düşük yüzde, hangi parçanın bozuk olduğunu söylemez
Düşük DU, ölçülen alanda dengesizlik bulunduğunu gösterir; tek başına “nozul tıkalı” veya “pompa yetersiz” teşhisi koydurmaz. UF/IFAS’ın yağmurlama düzgünlüğü yayını; çalışma basıncı, başlık/nozul seçimi, örtüşme, rüzgâr ve tıkanma gibi ayrı nedenleri ele alır.
Önce düşük noktaların çevresindeki görülebilen farkları kaydedin: yeni büyüyen bir bitki püskürtmeyi kesiyor mu, aynı kenarda başlık yönleri değişmiş mi, sorun bir müdahaleden sonra mı başlamış? Bunlar teknik incelemeye giriş bilgisidir; basınç ölçümü veya parça kontrolünün yerine geçmez. Basınçlı bağlantıları bu gözlemlere dayanarak sökmeyin.
Kaynaklardaki başarı sınıflarını da bağlamından koparmayın. Çim rehberinde sabit püskürtücü ve rotor için ayrı değerlendirmeler bulunur; fidanlık yayınının ürün ve işletme bağlamı farklıdır. Bu eşikleri Çorum’daki her alan için zorunlu kabul sınırı gibi sunmak doğru olmaz.
Programı uzatmak yerine düzeltmenin etkisini sınayın
Dağılım bozuksa bütün zonu daha uzun çalıştırmak, fazla su alan noktaları da daha uzun sular; önce dengesizliğin nedenini gidermek ve yeniden ölçmek gerekir. DU yüzdesinden doğrudan “süreyi üç katına çıkar” talimatı üretilmez.
Düzeltme sonrasında yalnız son yüzdeyi değil, düşük grubun yerini ve genel ortalamayı birlikte karşılaştırın. Koşullar veya ölçüm yerleri değiştiyse iki kayıt tam eşdeğer olmayabilir. Bir başlık değişirken çalışma süresi de değiştirildiyse iyileşmenin hangi müdahaleden geldiği belirsizleşir; değişiklikleri ayrı not etmek bu yüzden işe yarar.
Dağılım düzeldiğinde bitkinin su ihtiyacı hâlâ ayrı bir sorudur. NMSU’nun çim sulaması yayını, kök bölgesindeki toprak özellikleriyle sistemin uygulama hızını sulama süresi ve sıklığı bakımından birlikte değerlendirir. Bir kabın topladığı su, kök bölgesinin nem ölçümü değildir; sararmayı yalnız su eksikliğine bağlamamak gerekir.
